صفحه اصلي   تماس با ما   نقشه سایت   انگليسي   العربيه   اردو  
نسخه چاپي


جزئیات یک پژوهش ملی؛

بررسی وضعیت تمایل و عدم تمایل خانواده‌های ایرانی به فرزندآوری


براساس نتایج، میزان بخت عدم تمایل به فرزندآوری در زنان حدود 1.44 برابر مردان بود. نتایج در این مطالعه نشان داد عدم تمایل به فرزندآوری با متغیر سن بیشتر ارتباط دارد.
چالش‌های حوزه فرزندآوری وزارت بهداشت را بر آن داشت که به وضع‌سنجی تمایل خانواده‌های ایرانی در این حوزه بپردازد؛ بر همین اساس در سال 1395 این بررسی برعهده پژوهشکده علوم بهداشتی جهاد دانشگاهی گذاشته شد و تاکنون دو مقاله با عناوین «دلایل تمایل و عدم تمایل به فرزندآوري در میان مردم شهري و روستایی ایران: یک مطالعه ملی» و « تمایل به فرزندآوري و عوامل مرتبط با آن در ایران: یک مطالعه ملی» از نتایج آن در سال 96 در نشریه پایش منتشر شده است. برای آگاهی از جزئیات این پژوهش ملی به سراغ رییس پژوهشکده علوم بهداشتی جهاد دانشگاهی و مرکز تحقیقات سنجش سلامت رفتیم و گفت‌وگویی داشتیم که در ادامه می‌خوانید.

دکتر علی منتظری، رییس پژوهشکده علوم بهداشتی جهاد دانشگاهی و مرکز تحقیقات سنجش سلامت در گفت‌و‌گو با خبرنگار مهرخانه، درباره طرح تحقیقاتی ملی "بررسي ميزان تمايل به فرزندآوری و عوامل مرتبط با آن از نگاه مردم شهري و روستايي ايران" تصریح کرد: با توجه به ضرورت موضوع فرزندآوری و خلأ مطالعات ملي در این خصوص، محققان این پژوهشکده مطابق درخواست وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و با همکاری آن‌ها بر آن شدند تا در یک مطالعه‌ جمعیتی به‌صورت مقطعی در شهرها و روستاهای کشور میزان تمایل به فرزندآوری و عوامل مرتبط با آن را در میان مردم ایران مورد بررسي قرار دهند.

امروزه تصمیم برای فرزندآوری تصادفی نیست
او در رابطه با ضرورت انجام چنین مطالعه‌ای با بیان این‌که میزان باروری کل در سراسر جهان در حال کاهش است، افزود: سطح باروری در اکثر کشورهای توسعه‌یافته زیر سطح جایگزیني است. فرزندآوری تحت‌تأثیر عوامل اجتماعي، سیاسي، فرهنگي و اقتصادی است و با نگرش و آگاهی‌های زنان و مردان ارتباط عمیقي دارد. امروزه تصمیم فرزند آوردن/ نیاوردن به‌صورت تصادفي شكل نمي‌گیرد، بلكه مبنای آن، رفع یا کاهش یك‌سری نیازهای درک‌شده است و به نگرش فرد درباره پیامدهای داشتن فرزند (یا فرزند دیگر) و هنجارهای درک‌شده آن‌ها در این‌ زمینه بستگي دارد. هرقدر ارزش‌های مثبت وجود فرزند و نگرش مثبت به فرزند در خانواده بیشتر باشد، تمایل به فرزندآوری نیز بیشتر خواهد شد.

تحولات اقتصادی، پدر و مادر شدن را به پیشنهادی کمتر جذاب تبدیل کرده است
رییس مرکز تحقیقات سنجش سلامت ادامه داد: به نظر مي‌رسد پیشرفت‌ها و تحولات اقتصادی، پدر و مادر شدن را به پیشنهادی کمتر جذاب و ساده نسبت به قبل تبدیل کرده است. همچنین رشد فردگرایي و میل به خودشكوفایي، معمولاً رابطه نسبتاً مستقیمي بر اهداف باروری مردم و میانگین اندازه خانواده داشته است. کاهش منافع احساسي داشتن فرزند مي‌تواند دلیلی بر این امر باشد که زوجین در جوامع کنوني برای کسب لذت و پرکردن اوقات فراغت، جایگزین‌هایي غیر از فرزند دارند؛ بدون این‌كه مجبور به صرف هزینه‌های گزاف و گاهي مادام‌العمر در این زمینه باشند.

عوامل مؤثر در فرزندآوری
منتظری به عوامل مؤثر در فرزندآوری اشاره کرد و گفت: از نگاهي دیگر، مطالعات نشان داده‌اند که تمایل و گرایش به فرزندآوری، تابع برخي از عوامل یا مرتبط با برخي از آن‌هاست. اشتغال زنان و استقلال اقتصادی، فرهنگي و اجتماعي آن‌ها، عوامل اقتصادی، عدم وجود تسهیلات رفاهي از جانب دولت‌ها، برخي نگرش‌های نادرست، داشتن تحصیلات بالا، ویژگي‌های جمعیتي و فرهنگي مختلف زنان، سن زنان هنگام ازدواج، تعداد فرزندان، سن همسر، سن به هنگام اولین بارداری، آگاهي از وسایل پیشگیری از بارداری، استفاده از تلفن همراه و مشتقات آن از جمله این عوامل هستند؛ علاوه بر این‌ها، زوجین امروزی با توجه به سطح هزینه و درآمد خود (وضعیت اقتصادی خانواده) نسبت به داشتن فرزند تصمیم مي‌گیرند. درواقع با توجه به موقعیت اجتماعي- اقتصادی خود، به کیفیت زندگي فرزند خود (آینده‌نگری برای آن‌ها در زمینه سلامت، اشتغال و آموزش) مي‌اندیشند.

تأثیر استقلال زنان در تمایل به باروری
او با اشاره به نقش استقلال زنان در تمایلات باروری تصریح کرد: پژوهش‌ها بیان‌گر آن است که باروری زنان حاصل تمایلات باروری آنان و تمایلات باروری نیز بیش از همه تحت‌تأثیر استقلال زنان ناشي از تحصیلات و اشتغال آن‌هاست. به عبارت دیگر تحصیلات بالاتر و به‌تبع آن فراهم شدن فرصت‌های شغلي برای زنان و اشتغال خارج از منزل، سبب تأخیر در سن ازدواج آن‌ها مي‌شود. این زنان برای تأخیر در فرزندآوری بیش از سایرین از وسایل پیشگیری از بارداری استفاده مي‌کنند. همچنین تأخیر در ازدواج سبب کاهش سال‌هایي مي‌شود که زنان در آن توان باروری دارند.

افراد با تحصیلات بالا تمایل بیشتری به داشتن فرزند دارند
منتظری تصمیم‌گیری در مورد فرزندآوری را یكي از وقایع عمده زندگي زوجین دانست و ادامه داد: این تصمیم‌گیری به نوبه خود تحت‌تأثیر بسیاری از جنبه‌های زندگي از قبیل سلامت، وضعیت اقتصادی، رفاه و فرهنگ خانواده است. شواهد تجربي نشان مي‌دهد که افراد با تحصیلات بالا تمایل بیشتری به داشتن فرزند دارند، اما در نهایت فرزند کمتری خواهند داشت. در مقابل برخي پژوهش‌ها، دین‌داری را از عوامل مهم گرایش به فرزندآوری معرفي مي‌کنند. همچنین سن ازدواج و تعداد فرزندان ایده‌آل، رفتار باروری را تحت‌تأثیر قرار مي‌دهد و به موازات توسعه، سن ازدواج افزایش یافته و در نتیجه باعث افزایش سن اولین بارداری و کاهش تعداد فرزند شده است. بررسي‌ها نشان می‌دهد که وضعیت اشتغال زوج‌ها تفاوتي در نگرش آن‌ها نسبت به تعداد مورد دلخواه فرزند ایجاد نمي‌کند.

تدوام روند فعلی ایران را به کشوری سالخورده تبدیل می‌کند
رییس پژوهشکده علوم بهداشتی جهاد دانشگاهی با بیان این‌که کاهش باروری سؤالاتي را به ذهن متبادر مي‌سازد، افزود: این سؤال مطرح می‌شود که به‌رغم تمایل واقعي انسان به داشتن فرزند، علل زمینه‌ساز کاهش فرزندآوری در جامعه ایران چیست؟ یا چه عللي بر تمایل به فرزندآوری زنان و مردان اثرگذار است؟ کاهش گرایش به فرزندآوری از مسائل اجتماعي است که جامعه ما نیز با آن روبه‌رو است. ایران از جمله کشورهایي است که در صورت تداوم روند فعلي در آینده، به کشوری سالخورده تبدیل شده و به‌تبع آن جمعیت فعال آن کاهش خواهد یافت.

20 هزار و 935 شهروند متأهل در مطالعه بررسی شدند
او با اشاره به جزییات مطالعه تمایل به فرزندآوری گفت: برای ایجاد تصویری روشن از تمایل به فرزندآوری و دلایل آن، مطالعه‌ای ملی در میان کلیه ایرانیان (زنان متأهل در سنین باروری و مردان متأهل با همسراني در سنین باروری) ساکن شهرها و روستاهای کشور انجام شد. برای گردآوری اطلاعات در سطح ملی، در هر استان؛ مرکز استان، یك شهر درجه 2 و از هرکدام یك روستا به‌طور تصادفي انتخاب شدند. نمونه‌ها در استان‌ها، براساس اطلاعات سرشماری سال 1390 و نیز وفق حوزه‌بندی و بلوک‌بندی شهرها و روستاهای مرکز آمار ایران انتخاب شدند. در این مطالعه مجموعاً 20 هزار و 935 شهروند متأهل از سراسر ایران شرکت کردند. (10 هزار و 388 نفر مرد (49.6 درصد) و 10 هزار و 547 نفر زن (50.4 درصد)). میانگین سن شرکت‌کنندگان 36.28 سال، میانگین سن ازدواج آن‌ها 22.38سال و میانگین تعداد سال‌های تحصیل آن‌ها 10.51 سال بود.

68 درصد شرکت‌کنندگان تمایلی به فرزندآوری نداشتند
رییس مرکز تحقیقات سنجش سلامت با اشاره به یافته‌های این پژوهش تصریح کرد: یافته‌های این مطالعه نشان داد 31.8 درصد از شرکت‌کنندگان در‌ زمان انجام پرسش‌گری تمایل به فرزندآوری داشته و مابقي آن‌ها (68.2 درصد) تمایل به فرزندآوری ندارند (71.2 درصد زنان و 65.3 درصد مردان تمایلی به فرزندآوری ندارند). 23.2 درصد از شرکت‌کنندگان که در انجام پرسش‌گری تمایل به فرزندآوری نداشتند نیز اظهار کردند که در آینده تمایل به فرزندآوری دارند. نتایج مطالعه نشان داد عدم تمایل به فرزندآوری با متغیرهایی مانند سن بیشتر، سن کمتر هنگام ازدواج، داشتن تعداد فرزند بیشتر، تعداد کمتر مرده‌زایی و سقط ارتباط معنادار دارد. 60.2 درصد از کسانی که هنگام انجام پرسش‌گری تمایل به فرزندآوری نداشتند، بازگو کردند که حتي در آینده نیز تمایلي به فرزندآوری ندارند. همچنین 16.6 درصد پاسخ‌ها به گزینه‌های «نمي‌دانم» و «بي‌پاسخ» اختصاص یافت.

عدم تمایل به فرزندآوری در زنان بیشتر است
منتظری ادامه داد: براساس نتایج، میزان بخت عدم تمایل به فرزندآوری در زنان حدود 1.44 برابر مردان بود. نتایج در این مطالعه نشان داد عدم تمایل به فرزندآوری با متغیر سن بیشتر ارتباط دارد. میزان بخت عدم تمایل به فرزندآوری افراد مورد مطالعه به ازای افزایش هر سال سن، 10 درصد افزایش و به ازای افزایش هر سال سن ازدواج، 7 درصد کاهش داشت.

رابطه مستقیم عدم تمایل به فرزندآوری با وضعیت اقتصادی
او درباره رابطه سطح درآمد با تمایل به فرزندآوری گفت: همچنین بخت عدم تمایل به فرزندآوری با درآمد «بد و خیلی بد» و «متوسط» به ترتیب حدود 2.82 و 1.44 برابر افراد با درآمد «خوب و خیلی خوب» است. میزان بخت عدم تمایل به فرزندآوری افراد مورد مطالعه در سال‌های تحصیل یكسان بود. بخت عدم تمایل به فرزندآوری در شیعیان حدود 1.49 برابر اهل تسنن و در شهرنشینان حدود 1.36 برابر روستاییان بود. میزان بخت عدم تمایل به فرزندآوری به ازای هر مورد مرده‌زایي و سقط (در زنان و همسران مردان) 14درصد کاهش داشت. همچنین میزان بخت عدم تمایل به فرزندآوری به ازای داشتن هر فرزند 1.88 برابر افزایش داشت. در زنان میزان بخت عدم تمایل به فرزندآوری به ازای داشتن هر فرزند 2.23 برابر افزایش ولی در مردان 17 درصد کاهش داشت.

رییس پژوهشکده علوم بهداشتی جهاد دانشگاهی درباره تعداد فرزندان کافی اظهار کرد: در کساني که داشتن 2 و 3 فرزند را کافي مي‌دانستند، میزان بخت عدم تمایل به فرزندآوری به ترتیب 4.96 برابر و 2.06 برابر افرادی بود که بیشتر از 3 فرزند را کافي مي‌دانستند. همچنین آن‌ها که داشتن یک فرزند (یا نداشتن فرزند) را کافي مي‌دانستند 14.06 برابر افرادی بود که بیشتر از 3 فرزند را کافي مي‌دانستند. میزان بخت عدم تمایل به فرزندآوری در دانشجو/ دانش‌آموزان نسبت به شاغلان 1.96 برابر بود. بخت عدم تمایل به فرزندآوری دیگر گروه‌های شغلي (خانه‌داران، بازنشستگان، و بیکاران) نیز نسبت به شاغلان یكسان بود.

علاقه به بچه در صدر دلایل تمایل به فرزندآوری است
منتظری به ارایه دلایل مطرح‌شده برای فرزندآوری اشاره کرد و افزود: بر اساس نتایج، از میان 31.8 درصد افرادی که تمایل به فرزندآوری داشتند، بیشترین دلایل عنوان‌شده برای تمایل؛ علاقه به بچه 93.5 درصد، علاقه به پدر/ مادر شدن 92.2 درصد و قرار داشتن همسر در سنین باروری و تمایل به استفاده از این فرصت 79.8 درصد، عدم کفایت فرزندان فعلي 72.6 درصد، تحكیم پیوند خانوادگي 65.2 درصد و علاقه به داشتن خانواده پرجمعیت 64.1 درصد بودند. اولویت‌های مردان در دلایل تمایل به فرزندآوری در مقایسه با زنان و نیز روستاییان در مقایسه با شهرنشینان در دلایل تمایل به فرزندآوری تفاوتي نداشت.

نگراني در مورد تأمین آینده فرزندان جدید مهم‌ترین دلیل عدم تمایل به فرزندآوری
او درباره دلایل عدم تمایل به فرزندآوری گفت: در میان افرادی که تمایل به فرزندآوری نداشتند (68.2 درصد) بیشترین دلایل ابرازشده؛ نگراني در مورد تأمین آینده فرزندان جدید 76.1درصد، نگراني در مورد افزایش مشكلات اقتصادی با آوردن فرزند دیگر 71 درصد وکافي دانستن فرزندان فعلي 70.6 درصد بودند. اولویت‌های اول و دوم مردان در مقایسه با زنان در دلایل عدم تمایل به فرزندآوری تفاوتي نداشت. همچنین اولویت اول روستاییان در مقایسه با شهرنشینان در دلایل عدم تمایل به فرزندآوری تفاوتي نداشت.

لزوم توسعه زیرساخت‌ها
منتظری در مورد راهکارهای پیشنهادی خود بیان کرد: در مجموع باید گفت آن‌چه این مطالعه به ما مي‌آموزد این است که برای افزایش فرزندآوری لازم است لذت پدر و مادر شدن ترویج و تبلیغ شود، بینش منفي مردم نسبت به داشتن فرزند بیشتر، از طرق مختلف و ممكن اصلاح شده و رونق اقتصادی رخ دهد. میزان بالای عدم تمایل به فرزندآوری شاخصي است که باید در برنامه‌ریزی‌های کشور مدنظر مسؤولان ذی‌ربط قرار گیرد تا کشور در آینده با آسیب کمتری از پیامدهای کاهش جمعیت و سالخوردگي ناشي از آن مواجه شود.

او افزود: برای افزایش تعداد فرزندان پیشنهاد مي‌شود به جای ارائه مشوق‌های مالي کوتاه‌مدت، زیرساخت‌های اجتماعي، اقتصادی و فرهنگي جامعه توسعه پیدا کند. با توجه به این‌كه، ترجیح باروری به شدت تحت‌تأییر نگرش منفي زنان شاغل نسبت به آینده جامعه ایران است، پیشنهاد مي‌شود برای ترغیب زنان شاغل به فرزندآوری در رسانه‌ها و دانشگاه‌ها بر ابعاد غیرمادی فرزندآوری تأکید شود.
كد خبر:40864
منبع خبر:مهرخانه
تاريخ خبر:1396/07/25