صفحه اصلي   تماس با ما   نقشه سایت   انگليسي   العربيه   اردو  
نسخه چاپي


تحلیل آماری خانواده‌های تک‌فرزند و بی‌فرزند در ایران؛

تنها عدم تمایل زوجین به فرزندآوری، باعث تک‌فرزندی و بی‌فرزندی می‌شود؟


مدیرکل وقت دفتر آمار و اطلاعات سازمان ثبت احوال کشور اعلام کرد که از کل خانواده‌های ایرانی 19 درصد تک‌فرزند و 14 درصد بدون فرزند هستند.
امسال نیز شریفی‌یزدی، روان‌شناس و عضو پژوهشکده خانواده اعلام کرد که حدود ۳۴ درصد خانواده‌های ایرانی تک‌فرزند و ۱۴درصد بدون فرزند هستند. درباره علل و انگیزه‌های گرایش خانواده‌ها به تک‌فرزندی و یا حتی بی‌فرزندی بسیار صحبت شده است اما این‌که چه تحلیل آماری از این ارقام استنباط می‌شود، موضوعی است که کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد.

تحلیل آماری خانواده‌های تک‌فرزند و بی‌فرزند در ایران؛
درحالی‌که در سرشماری سال 1375، فقط 2.3 درصد زنان 44-40 ساله یک فرزند به دنیا آورده‌اند، در سال 1385، این رقم به 5.1 درصد و در سال 1390 به 12.3 درصد افزایش یافت. این در حالیست که این میزان در زنان سنین 49-45 ساله به ترتیب 2.2، 4، 7.6 درصد بوده است که این اطلاعات علاوه بر این‌که نشان‌دهنده روند صعودی تک‌فرزندی در کشور است، بیان‌گر افزایش سن باروری که به‌واسطه افزایش سن ازدواج رخ داده، نیز است.

سال گذشته علی‌اکبر محزون، مدیرکل وقت دفتر آمار و اطلاعات سازمان ثبت احوال کشور اعلام کرد که از کل خانواده‌های ایرانی 19 درصد تک‌فرزند و 14 درصد بدون فرزند هستند. امسال نیز شریفی‌یزدی، روان‌شناس و عضو پژوهشکده خانواده اعلام کرد که حدود ۳۴ درصد خانواده‌های ایرانی تک‌فرزند و ۱۴درصد بدون فرزند هستند. درباره علل و انگیزه‌های گرایش خانواده‌ها به تک‌فرزندی و یا حتی بی‌فرزندی بسیار صحبت شده است اما این‌که چه تحلیل آماری از این ارقام استنباط می‌شود، موضوعی است که کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد.

به گزارش مهرخانه، بدون شک جمعیت یکی از ارکان اصلی قدرت هر کشور است که در طول زمان می‌تواند در معرض تغییرات فراوانی قرار گیرد. در حال حاضر دست کم 83 کشور جهان به طور متوسط، دارای زنان کمتر از 2 فرزند هستند و پیش‌بینی می‌شود تا اواسط قرن، جمعیت 48 کشور، کمتر و ساختارهای جمعیتی آن‌ها پیرتر شود. بعضی دولت‌ها از قبیل آلمان، ایتالیا، روسیه سنگاپور و کره جنوبی به این نتیجه رسیده‌اند که به منظور جلوگیری از کاهش رشد موالید پیش‌بینی‌شده و جلوگیری از پیری سریع، نیاز به تلاش برای مداخله دارند.

جمعیت جهان تا دسامبر سال ۲۰۱۶ میلادی از سوی سازمان ملل متحد، 7.5 میلیارد نفر برآورد شده است و ایران با دارا بودن حدود 80 میلیون نفر، در رتبه 18 جهان از لحاظ افزایش جمعیت قرار دارد. همچنین ایران از لحاظ همین شاخص به عنوان دهمین کشور در آسیا و سومین کشور در منطقه خاورمیانه شناخته می‌شود.

درصد زنان تک‌فرزند از سال 75 تا 90
آهنگ کاهش باروری کل ایران از سال 1364 آغاز شد و از سطح 5.5 در سال 67، به سطح باروری جانشینی 2.1 در سال 79 رسید. طی سال‌های 85-84 بیشتر استان‌های ایران باروری زیر سطح جانشینی را تجربه کرده‌اند که چهار استان گیلان، سمنان، تهران و اصفهان از آن جمله هستند.

مجموع آمار‌هایی که در رابطه با تک‌فرزندی منتشر می‌شود مربوط به اطلاعات سرشماری است که هر پنج سال یک‌بار در کشور انجام می‌شود. درحالی‌که در سرشماری سال 1375، فقط 2.3 درصد زنان 44-40 ساله یک فرزند به دنیا آورده‌اند، در سال 1385، این رقم به 5.1 درصد و در سال 1390 به 12.3 درصد افزایش یافت. این در حالیست که این میزان در زنان سنین 49-45 ساله به ترتیب 2.2، 4، 7.6 درصد بوده است که این اطلاعات علاوه بر این‌که نشان‌دهنده روند صعودی تک‌فرزندی در کشور است، بیان‌گر افزایش سن باروری که به‌واسطه افزایش سن ازدواج رخ داده، نیز است.

نرخ باروری بر اساس اطلاعات سرشماری
تحولات نرخ باروري و نرخ مرگ و مير عمومي در کشور نشان مي‌دهد که ميزان باروري كل براي هر زن در كل كشور در سال 1355برابر با 6.08 فرزند بوده كه در سال 1385 به 1.8 کاهش يافته است كه كمتر از حد جانشيني است. برای همین سال 85 را نقطه اوج کاهش نرخ باروری در ایران نامیدند و از آن سال به بعد باروری زیر سطح جانشینی در ایران نگرانی‌هایی را ایجاد کرده که حاکی از افزایش خانواده‌های تک‌فرزند در کشور است.
 

سال

میزان باروری کل

1355

6.08

1365

6.3

1375

2.52

1385

1.8

1395

2

 

بهبود نسبی فرزندآوری در سال 95
البته آخرین نتایج بررسی‌های وزارت بهداشت بر مبنای نرخ باروری زنان در کشور نشان می‌دهد که در سال 95 نرخ باروری بهبود یافته و متوسط فرزندآوری زنان در کشور از 1.8 به 2 رسیده است.

به عقیده کارشناسان تعداد موالید در 2 تا 3 سال گذشته افزایش یافته و یکی از دلایل عمده آن گشتاور جمعیتی است به این معنا که متولدین دهه 60 به سن ازدواج رسیده‌اند. تعداد ازدواج این افراد به‌ویژه در اواخر دهه 90 اوج گرفت؛ بنابراین رشد فرزندآوری از طریق باروری متولدین دهه 60 صورت گرفته است؛ یعنی چنان‌چه متولدین این دهه حتی یک فرزند هم به دنیا بیاورند تعداد موالید زیاد می‌شود. ولی طبق استانداردها برای رشد جمعیت باید این رقم به 2.1 فرزند به ازای هر زن در کشور برسد و این نشان می‌دهد که هنوز برای آن‌که با اطمینان کامل بگوییم که سیاست‌های جمعیتی نتایج مثبتی داشته‌اند و از مرز بحران رد شده‌ایم، بسیار زود است.

همه دلایل کاهش نرخ باروری مربوط به عدم تمایل زوجین به فرزندآوری مربوط است؟
سال گذشته علی‌اکبر محزون، مدیرکل وقت دفتر آمار و اطلاعات سازمان ثبت احوال کشور اعلام کرد که از کل خانواده‌های ایرانی 19 درصد تک‌فرزند و 14 درصد بدون فرزند هستند. امسال نیز شریفی‌یزدی، روان‌شناس و عضو پژوهشکده خانواده اعلام کرد که حدود ۳۴ درصد خانواده‌های ایرانی تک‌فرزند و ۱۴درصد بدون فرزند هستند. درباره علل و انگیزه‌های گرایش خانواده‌ها به تک‌فرزندی و یا حتی بی‌فرزندی بسیار صحبت شده است اما این‌که چه تحلیل آماری از این ارقام استنباط می‌شود، موضوعی است که کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد.

بهترین گروه سنی زنان برای تعیین نرخ باروری
دکتر شهلا کاظمی‌پور، جمعیت‌شناس و عضو هیأت علمی دانشگاه تهران درباره گروه سنی زنان برای تعیین نرخ باروری در کشور، گفت: معمولاً در تعیین نرخ باروری، همه زنان 15 تا 49 سال را در نظر می‌گیرند که در سن باروری قرار دارند. البته من همیشه توصیه‌ام به کسانی‌که می‌خواهند روی باروری کار کنند این است که سعی کنند نسل‌های مشابه را در نظر بگیرند و بهترین گروه سنی در این مورد، زنان 39-35 ساله و 44-40 ساله است.

او درباره دلایل انتخاب این گروه سنی افزود: چون مقایسه یک زن 22 ساله با زن 37 ساله نتیجه دقیقی به‌دست نمی‌آورد و آن زن 22 ساله ممکن است در حال حاضر دارای یک فرزند باشد و چند سال بعد مجدداً صاحب فرزند شود. به هر صورت باید زنانی را مطالعه کنیم که سنوات باروریشان سپری شده باشد و اگر هم خواهان فرزند باشند، دیگر امکان باروری نداشته باشند و برای همین بهترین گروه سنی برای تعیین باروری، این سنین است.

در گذشته تنها 5 درصد خانواده‌ها تک‌فرزند و یا فاقد فرزند بودند
کاظمی‌پور درباره افزایش درصد رشد خانواده‌های تک‌فرزند و بی‌فرزند گفت: در گذشته تقریباً 5 درصد از زوجین تک‌فرزند و یا فاقد فرزند بودند ولی امروز آمار این خانواده‌ها بیشتر شده است و به حدود 15 درصد رسیده است و روز به روز هم بیشتر افزایش می‌یابد.

مباحث خرد و کلان باروری در کشور
این جمعیت‌شناس در ادامه با بیان این‌که در موضوع باروری اصولاً مباحث خرد و کلان مطرح می‌شود اظهار داشت: بحث خرد باروری بر مبنای تصمیم‌گیری زوجین برای فرزندآوری است و در مباحث کلان، رشد جمعیت مطرح می‌شود که می‌گویند اگر رشد جمعیت منفی شود به مروز زمان اصول ساختاری جامعه زیر سؤال می‌رود.

کاظمی‌پور در بیان مباحث خرد باروری اظهار داشت: در بحث خرد، زوجین تصمیم‌ می‌گیرند که چند فرزند داشته باشند. می‌دانید که در گذشته به دلیل این‌که میزان سواد زنان پایین بود و وسایل پیشگیری از بارداری در اختیار نبود، اکثر خانواده‌ها نظارتی بر تعداد فرزندشان نداشتند. به همین دلیل تعداد فرزندان زنان ما در آن دوره به عدد 7 هم رسید که بیشتر مربوط به دوران قبل از انقلاب بود. البته این عدد 7 یک عدد میانگین است و قطعاً در شهرها تعداد فرزندان کمتر بود و در روستاها حتی به 9 هم می‌رسید.

به گفته این استاد دانشگاه به مرور، زمانی‌که زنان به دلیل توسعه شهرنشینی و گسترش امکانات زندگی و افزایش میزان تحصیلات توانستند کنترل بیشتری روی بارداری خود داشته باشند، نرخ باروری کاهش پیدا کرد و بارداری 7 فرزند به 1.8 فرزند رسید و پیش‌بینی می‌شود اگر همین روند ادامه پیدا کند، جمعیت سال 1420 به بعد به رشد منفی برسد.

آمارها بدون دسته‌بندی دلایل تک‌فرزندی و بی‌فرزندی ارائه می‌شود
ناباروری یک امر ناخواسته است که از قدیم و گذشته‌های دور بوده است اما امروزه بیش از پیش این مسأله مطرح است و بسیاری از زوجین علی‌رغم تمایلی که برای فرزندآوری دارند نمی‌تواند صاحب فرزند شوند. شهلا کاظمی‌پور در این رابطه بیان کرد: ما دو نوع ناباروری داریم. یکی ناباروری اولیه است که زن یا مرد به هر دلیلی نابارور هستند. گاهی هم اتفاق می‌افتد که زنان بعد از یک یا دو فرزند، نابارور می‌شوند که به عنوان ناباروری ثانویه شناخته می‌شود. این‌ها خودخواسته نیست ولی به هرحال این مورد در کاهش نرخ باروری تأثیرگذار است و آمارها نشان می‌دهد که ناباروری در ایران رو به افزایش است.

این جمعیت‌شناس افزود: در داده‌های آماری و تعیین نرخ باروری معمولاً همه زنان در نظر گرفته می‌شوند و هیچ دسته‌بندی بر اساس دلایل زنانی که فاقد فرزند و یا تک‌فرزند هستند وجود ندارد. ممکن است زنی همسرش فوت کرده باشد و یا دچار طلاق شده باشد و یا این‌که ناباروری ناخواسته داشته باشد و یا در سن بالا ازدواج کرده باشد.

اولین قدم در افزایش نرخ باروری
کاظمی‌پور عقیده دارد که همه این دلایل باید در زمان حل مسأله مطرح شود. یعنی به عبارتی اگر قرار است سیاستی در جهت افزایش نرخ باروری در زنان اعمال کنیم، باید به همه این مسائل توجه داشته باشیم. او ادامه داد: به نظر من اولین قدم ما برای افزایش نرخ باروری در کشور باید روی مسأله ناباروری ناخواسته زنان باشد چون این افراد تمایل به باروری دارند و کسانی که خودخواسته بی‌فرزندی یا تک‌فرزندی را انتخاب می‌کنند، تأثیرگذاری بر تصمیماتشان زمان‌بر و نیازمند اقدامات فرهنگی است. ولی کسانی که می‌خواهند بچه‌دار شوند و نمی‌توانند، با مساعدت دولت به راحتی مشکلشان قابل حل است.

سه گروه افرادی که در کاهش نرخ باروری اثرگذار هستند
در بسیاری از موارد، مسؤولان و کارشناسان کاهش تمایل به فرزندآوری را به عنوان دلیل اصلی تک‌فرزندی و بی‌فرزندی در خانواده‌ها عنوان می‌کنند و به تغییرات فرهنگی و مسائلی نظیر افزایش میزان تحصیل زنان و... اشاره می‌کنند اما تا چه حد این دلایل می‌توانند تمامی بار معضل تک‌فرزندی در کشور را به دوش بکشد؛ موضوعی است که شهلا کاظمی‌پور به آن اشاره کرد. او گفت: دو مسأله در اینجا مطرح می‌شود؛ اول این‌که آیا تک فرزندی در کشور وجود دارد و آمار و ارقام آن به نسبت کشورهای دیگر چگونه است و دوم این‌که چرا تک‌فرزندی وجود دارد و دلایل آن چیست؟

این جمعیت‌شناس ادامه داد: اگر بخواهیم در سطح کلان این موضوع را بررسی کنیم می‌بینیم که نرخ باروری ما کاهش یافته است و سه گروه هستند که در این موضوع تأثیرگذارند. یک گروه کسانی‌که اصلاً ازدواج نکرده و یا دیر ازدواج کرده‌اند، دوم کسانی‌که نابارور هستند و سوم کسانی‌که باروری خود را به تأخیر می‌اندازند و به یک فرزند اکتفا می‌کنند. بنابراین همه این عوامل در مسأله‌بودگی تک‌فرزندی و یا بی‌فرزندی زنان کشور تأثیر دارد.

تفاوت نرخ باروری بین شهر و روستا کاهش یافته است
او درباره تفاوت نرخ باروری در شهر و روستا گفت: باروری در ایران خیلی به هم‌گرایی رسیده است و در روستاها هم ما با خانواده‌هایی مواجه می‌شویم که تک‌فرزند و یا نابارور هستند. یعنی تقریباً همه عواملی که کاهش باروری در شهرها را رقم می‌زند، در روستاها نیز وجود دارد و تفاوت باروری بین نقاط شهری و روستایی خیلی کم است.
 
باید همه عوامل تک‌فرزندی و بی‌فرزندی را در نظر بگیریم
به طورکلی آمارهای تک‌فرزندی و بی‌فرزندی خانواده‌ها و کاهش نرخ باورری از جمله شاخصه‌های مهم پیش‌بینی آینده و تدوین استراتژی‌های مطابق با شرایطی است که لازم است برخاسته از تحلیلی دقیق و مبتنی بر واقعیت باشند. بدون شک در این شرایط ارائه آمارهای کلی و نادقیق می‌تواند در درک صحیح شرایط حال حاضر اشکال ایجاد کند و برنامه‌های اجتماعی را در مسیری غیرلازم رهنمون سازد.

این‌که همواره از زبان مسؤولان بیان می‌شود که تمایل اکثر زنان امروز به تک‌فرزندی و بی‌فرزندی است، یکی از همین تحلیل‌های اجتماعی است که نمی‌تواند همه دلایل شرایط امروز را نمایندگی کند. ما در کنار خانواده‌هایی که به هر دلیلی تمایل به فرزند‌آوری ندارند، با بسیاری از خانواده‌هایی مواجه هستیم که فرزندآوری برایشان تبدیل به آرزو شده و آمارهای افزایشی نرخ ناباروری ناخواسته، یکی از نمودهای واقعی آن است. همچنین برخی از آمار مربوط به تک‌فرزندی و بی‌فرزندی، می‌تواند مربوط به زوجین جوان و در ماه‌ها و سال نخست ازدواج باشد که نمی‌توان آن را نشان‌دهنده عدم تمایل خانواده‌ها به فرزندآوری دانست. بنابراین نیاز است که تحلیلگران آماری کشور به این مهم توجه ویژه داشته باشند که تفکیک آماری درصد خانواده‌های تک‌فرزند و بی‌فرزند می‌تواند به برنامه‌ریزی هرچه‌ بهتر کمک کند.

كد خبر:40893
منبع خبر:مهرخانه
تاريخ خبر:1396/07/29