صفحه اصلي   تماس با ما   نقشه سایت   انگليسي   العربيه   اردو  
نسخه چاپي


افزایش نرخ باروری ایران به سطح جانشینی/ موقت یا پایدار؟

افزایش نرخ باروری ایران به سطح جانشینی/ موقت یا پایدار؟
روند رشد جمعیت ایران از گذشته تا به حال نشان می‌دهد که متوسط میزان رشد سالانه جمعیت در دهه 1335 تا 1345 برابر 3.1 درصد در سال بوده است؛ اما در دهه پس از آن، یعنی در فاصله سال‌های 1345 تا 1355 با کاهش روبه‌رو شده و میزان رشد جمعیت ایران به 2.71 درصد در سال رسید. در دهه 1355 تا 1365 به سبب تحولات سیاسی – اجتماعی این دهه، رشد جمعیت کشور افزایش یافت و به 3.9 درصد در سال رسید.

افزایش جمعیت در این دوره که از آن با عنوان انفجار جمعیتی نیز یاد می‌کنند، موجب اجرای برنامه تنظیم خانواده در کشور شد؛ تا جایی‌که نرخ رشد جمعیت به یک‌باره از 3.9 درصد به 1.96 درصد در دهه 1365 تا 1375 کاهش یافت. اما سیاست‌گذاران به کنترل این برنامه نپرداختند و این رقم کماکان سیر نزولی به خود گرفت. در دهه 1375 تا 1385 به نرخ رشد 1.61 درصد و در سال‌های 1385 تا 1390 به حدود 1.29 درصد رسید و در سرشماری سال 95 این رقم 1.24 اعلام شد.

سرشماری سال 95 نشان داد که جمعیت ایران حدوداً 4 میلیون و 982 هزار نفر افزایش داشته و به بیش از 79 میلیون نفر رسیده است. رشد سالانه جمعیت 1.24 درصد بوده که نسبت به دوره پنج‌ساله 1385 تا 1390 که 1.29 درصد بود، 0.05 درصد کم شده است ولی همین‌طور در پنج‌ساله 1385 تا 1390 و پنج‌ساله 1390 تا 1395 تقریباً سالی یک میلیون افزایش جمعیت داشتیم.

سیاست‌های جمعیتی و کاهش نرخ رشد جمعیت
در دهه دوم انقلاب، موفقیت‌های چشم‌گیر برنامه تنظیم خانواده در کشور باعث شد از نظر کاهش نرخ موالید، کنترل جمعیت حاصل شود. سیاست‌های تنظیم خانواده از سال 68 به‌طور جدی اجرا شد و با در نظر گرفتن محدودیت‌هایی برای خانواده‌ها مانند عدم حمایت‌های بیمه‌ای از فرزند چهارم از یک طرف و رواج راه‌کارهای پیشگیری از بارداری مانند جراحی‌های وازکتومی و توبکتومی از طرف دیگر نه تنها افزایش جمعیت کنترل، بلکه با کاهش شدیدی نیز روبه‌رو شد.

تجزیه و تحلیل‌های جمعیت‌شناختی نشان می‌دهد که کشور ایران پس از تجربه کاهش باروری، وارد مرحله جدیدی در تغییرات جمعیتی شده است. مشخصه اصلی این دوره جدید تحولات جمعیتی، نه تنها افزایش رشد سالانه جمعیت نیست، بلکه کاهش مدام و مستمر باروری کمتر از حد جانشینی است که این موضوع به منفی‌شدن رشد سالانه جمعیت در آینده و بروز مسائل مهم و نوظهور جمعیتی منجر خواهد شد. باروری پایین و زیر سطح جانشینی اگر مداوم و پایدار باشد، سبب بروز برخی مشکلات بزرگ برای ساختار سنی جمعیت کشور خواهد شد.

روند کاهشی جمعیت منجر شد رهبر انقلاب بارها در سخنان خود به بحث لزوم افزایش جمعیت اشاره کنند. ایشان در مرداد ماه سال 90 صریحاً اعلام کردند: «ما در سال ۷۱ به همان مقاصدی كه از تحدید نسل وجود داشت، رسیدیم. از سال ۷۱ به این طرف، باید سیاست را تغییر می‌دادیم؛ خطا كردیم، تغییر ندادیم. امروز باید این خطا را جبران كنیم». در پی این تأکیدات، مسؤولان کشور برنامه‌ها و طرح‌های گوناگونی را مطرح کردند که عموماً به دلیل عدم انجام کار کارشناسی درست، منتج به نتیجه نشد.

اصلاح قوانین تنظیم جمعیت و خانواده
تأکیدات رهبر انقلاب و هشدار جمعیت‌شناسان در این خصوص، مجلس هشتم را بر آن داشت که لایحه پیشنهادی دولت در خصوص افزایش جمعیت را مورد بررسی قرار دهد و البته عمر مجلس هشتم به سرآمد و تحقق این مهم برعهده مجلس نهم گذاشته شد و کمیسیون‌های بهداشت و درمان، اجتماعی و فرهنگی مجلس نهم با تشکیل کارگروهی تحولات جمعیتی کشور را مورد بررسی قرار دادند و سرانجام خرداد ماه 92 قانون اصلاح قوانین تنظیم جمعیت و خانواده تصویب شد. براساس این اصلاح کلیه محدودیت‌های مقرر در قانون تنظیم خانواده و جمعیت مصوب 26 اردیبهشت 1372 و اصلاحات آن و سایر قوانین که براساس تعداد فرزند برای والدین شاغل یا فرزندان آنان ایجاد شده بود، لغو شد. همچنین دولت می‌تواند هر پنج سال یک‌بار، با توجه به نتایج سرشماری‌های عمومی نفوس، ترکیب جمعیتی و شاخص‌های سیاسی، امنیتی، اقتصادی و اجتماعی در چارچوب سیاست‌های کلی نظام و با رعایت شاخص‌های مندرج در قوانین برنامه پنج ساله با ارایه لایحه به مجلس شورای اسلامی نسبت به برقراری امتیازات یا ایجاد محدودیت‌ها براساس تعداد فرزندان اقدام کند. علاوه بر آن به دولت اجازه داده شد مرخصی زایمان مادران را به 9 ماه افزایش دهد و همسر آنان نیز از 2 هفته مرخصی اجباری (تشویقی) برخوردار شوند.

بنابر گفته مسؤولان در آن دوره این قانون از تیرماه 92 لازم‌الاجرا بود، اما اجرای آن به‌ویژه در بخش مرخصی زایمان با مشکلات بسیاری روبه‌رو شد؛ تا جایی‌که سازمان تأمین اجتماعی از اجرای آن سر باز زد و بسیاری از ارگان‌ها با شرایطی از قبیل مرخصی بدون حقوق آن را پذیرفتند. 

با نگاه به مصوبات لایحه اصلاح قانون تنظیم خانواده و جمعیت به این نکته پی می‌بریم که لایحه ارسالی از سوی دولت تنها به اصلاح قانون سال 1372 پرداخته است و شاید راهکاری اساسی برای افزایش جمعیت نباشد. 

شورای عالی انقلاب فرهنگی و مصوباتی که توانایی اجرایی‌شدن نداشتند
در این میان شورای عالی انقلاب فرهنگی نیز سیاست‌هایی را برای افزایش نرخ باروری پیشنهاد داد. مصوبات جمعیتی شورای عالی انقلاب فرهنگی طی ماه‌های فروردین تا خرداد 91 به تصویب رسید. 

در راهبردهای ملی این مصوبه به فرهنگ‌سازی برای دستیابی به جمعیت مطلوب و اصلاح بینش و نگرش مسؤولان و مردم نسبت به پیامدهای منفی کاهش باروری به‌ویژه زیر حد جانشینی، تدوین سیاست‌‌ها، برنامه‌ها و قوانین و مقررات حمایتی و تشویقی برای دستیابی به نرخ باروری مناسب،‌ جمعیت مطلوب و لغو سیاست‌‌ها، برنامه‌ها و قوانین و مقررات مشوق کاهش باروری، تدوین الگوی سبک زندگی و ترویج آن به‌ویژه فعالیت‌‌های اجتماعی، آموزشی و اشتغال زنان متناسب با معیارهای اسلامی و هماهنگ با مصالح خانواده به منظور ایفای هرچه کامل‌‌تر نقش مادری و همسری، ایجاد و استقرار نظام مدیریت فرابخشی و جامع جمعیت کشور، آمایش مستمر جمعیتی کشور و تدوین سیاست‌‌های مهاجرتی به‌منظور جهت‌دهی به جابه‌جایی‌های جمعیتی در سطوح ملی، منطقه‌‌ای و بین‌المللی و اهتمام به ارتقای کیفی جمعیت کشور از طریق متناسب ساختن نرخ باروری خانواده‌‌ها با شرایط و اقتضائات سلامت، معیشت و فرهنگ آن‌ها اشاره شده است. 

برخی از بندهای این مصوبه شامل پوشش بیمه اجباری درمان رایگان مادر و کودک از ابتدای بارداری تا پایان 2 سالگی کودک، افزایش مدت مرخصی استعلاجی زایمان به 9 ماه، طرح آتیه فرزندان و اهدای سکه به والدین برای تولد فرزندان و پرداخت وام قرض‌الحسنه «فرزند» به مبلغ یکصد میلیون ریال بود اما همان‌طور که مشخص است غالب این بندها به مرحله اجرا نرسید.

ابلاغ سیاست‌های کلی جمعیت
پس از اصلاح و تصویب برخی قوانین همچنان مشکلات جمعیتی کشور به‌طور جدی حل نشد. در نهایت رهبر انقلاب در 30 اردیبهشت 93 سیاست‌های کلی جمعیت را ابلاغ کردند که در آن ارتقاء پویایی، بالندگی و جوانی جمعیت با افزایش نرخ باروری به بیش از سطح جانشینی؛ رفع موانع ازدواج، تسهیل و ترویج تشکیل خانواده و افزایش فرزند؛ کاهش سن ازدواج و حمایت از زوج‌های جوان و توانمندسازی آنان در تأمین هزینه‌های زندگی و تربیت نسل صالح و کارآمد؛ اختصاص تسهیلات مناسب برای مادران به‌ویژه در دوره بارداری و شیردهی و پوشش بیمه‌ای هزینه‌های زایمان و درمان ناباروری مردان و زنان و تقویت نهادها و مؤسسات حمایتی ذی‌ربط؛ تحکیم بنیان و پایداری خانواده با اصلاح و تکمیل آموزش‌های عمومی درباره اصالت کانون خانواده و فرزندپروری و با تأکید بر آموزش‌ مهارت‌های زندگی و ارتباطی و ارایه خدمات مشاوره‌ای بر مبنای فرهنگ و ارزش‌های اسلامی- ایرانی و توسعه و تقویت نظام تأمین اجتماعی، خدمات بهداشتی و درمانی و مراقبت‌های پزشکی در جهت سلامت باروری و فرزندآوری؛ ترویج و نهادینه‌سازی سبک زندگی اسلامی- ایرانی و مقابله با ابعاد نامطلوب سبک زندگی غربی؛ و... بیان شده بود.

سیاست‌های ابلاغی، اجرا نشد
به اعتقاد بسیاری از کارشناسان هشدارهای مداوم مقام معظم رهبری و ابلاغ سیاست‌های کلی جمعیت منجر به افزایش نرخ زاد و ولد در سال‌های 90 تا پایان 93 شد، اما از آن‌جایی‌که این هشدارها و سیاست‌های ابلاغی تبدیل به سیاست‌های اجرایی و قانون نشد و حتی بخش‌هایی که قانونی شد، به دلیل عدم کارشناسی درست قابلیت اجرا پیدا نکرد، دوباره در سال 94 با کاهش شدید نرخ زاد و ولد روبه‌رو شدیم؛ به ‌طوری‌که در سال 91 نسبت به 90 حدود 2.9 درصد افزایش نرخ رشد موالید، 92 نسبت به 91 حدود 3.5 درصد افزایش نرخ رشد موالید، 93 نسبت به 92 حدود 4.25 درصد افزایش نرخ رشد موالید وجود داشت و در سال 94 این نرخ به 2.3 درصد رسیده؛ یعنی به شدت شیب آن کاهش یافته است.

سطح باروری ایران به سطح جانشینی رسیده است/ شرایط، مقطعی است
با این وجود، روز ششم دی‌ماه سال جاری دکتر محمدجلال عباسی‌شوازی؛ رییس انجمن جمعیت‌شناسی ایران در مراسم رونمایی از گزارش تحولات وضعیت جمعیت در جمهوری اسلامی ایران سخن گفت و اعلام کرد که براساس این گزارش سطح باروری در ایران در سال‌های اخیر روند افزایشی داشته و به سطح جانشینی رسیده است. او البته تأکید کرد که این مسأله می‌تواند ناشی از شرایط مقطعی و جبران تأخیر باروری باشد اما تداوم افزایش و ثبات سطح باروری حد جانشینی نیازمند ایجاد شرایط تسهیل‌گر فرزندآوری است. 

به گفته عباسی‌شوازی، سطح باروری قبل از دهه ۹۰ کاهش یافته و ثابت مانده بود اما از دهه ۹۰ به بعد این روند رو به افزایش است. اگر به صورت سالانه به آمارهای باروری نگاه کنیم این رقم از ۱.۸ به ۲.۱ رسیده است. اگر برای بررسی خود دوره‌های سه ساله در نظر بگیریم طی سال‌های ۹۳ تا ۹۵ این آمار به ۲.۰۸ رسیده است. در بازه‌های پنج ساله نیز بررسی‌ها نشان می‌دهد که نرخ باروری به ۲.۰۱ رسیده است. افزایش باروری در این بازه زمانی ناشی از جبران باروری تأخیر افتاده بوده و بخشی از این افزایش، ناشی از پایداری سطح باروری بوده است. 

توان درونی جمعیت در حال تهی شدن است/ لزوم توجه به اقدامات تسهیل‌گر فرزندآوری 
دکتر محمدجواد محمودی؛ رییس کمیته پایش سیاست‌های جمعیتی شورای عالی انقلاب فرهنگی در این رابطه به خبرنگار مهرخانه گفت: از سال 1380 به علت نیروی درونی جمعیت (اثر گشتاور، ناشی از افزایش جمعیت زنان در سن باروری)، افزایش موالید در حال رخ دادن بوده است اما از سال 1394 به بعد توان درونی جمعیت رو به کاستی می‌گذارد. طبق آمارهای مرکز آمار ایران و سازمان ثبت احوال کشور نرخ باروری (متوسط تعداد فرزندان به ازای هر زن در سن باروری) از سال 1380 تا 1390 روندی کاهشی را طی کرده است و از 2.1 فرزند به ازای هر زن به 1.75 رسیده است. اما از سال 1390 تا سال 1395، تخمین زده می‌شود که به علت تند شدن شیب افزایش تولدها نرخ باروری به نزدیک 2 فرزند به ازای هر زن افزایش یافته باشد.

او در ادامه گفت: با توجه به این‌که توان درونی جمعیت در حال تهی شدن است، انتظار می‌رود اگر اقدامات تسهیل‌گر فرزندآوری به صورت جدی در دستور کار قرار نگیرد، در آینده تعداد تولدها کمتر از سال‌های پیش شود و نرخ باروری و به‌تبع آن نرخ رشد جمعیت کاهشی باشد؛ چنان‌که مرکز آمار نیز مکرراً این مسأله را پیش‌بینی کرده است. 

دکتر شهلا کاظمی‌پور؛ جمعیت‌شناس و عضو هیأت علمی دانشگاه تهران نیز در گفت‌وگو با مهرخانه در این رابطه اظهار داشت: سال گذشته که نتایج سرشماری سال 95 اعلام شد، محاسبه‌ای انجام دادم و گفتم که میزان باروری در ایران 2.1 شده یعنی به سطح جانشینی رسیده است. از سال 85 که باروری در ایران پایین آمد، تعداد موالید در ایران به‌تدریج تا سال 91 کم شد و حداکثر موالید در ایران به یک میلیون و دویست هزار نفر هم رسید. اما متعاقب آن، این میزان افزایش پیدا کرد؛ به طوری‌که سال 95 تعداد یک میلیون و 600 هزار تولد داشتیم و این انتظار وجود دارد که وقتی تولدها زیاد شود، میزان‌های باروری و باروری کل افزایش پیدا ‌کند. در سرشماری سال 95 هم محاسبات ما همین روند را نشان داد البته اگر سرشماری هم انجام نمی‌شد باز هم آمارهای ثبت‌احوال نشان می‌داد که تعداد ولادت زیاد شده و طبیعتاً این میزان هم زیاد خواهد شد. 

تأثیر دهه شصتی‌ها در گشتاور جمعیتی
او خاطرنشان کرد: در جمعیت‌شناسی اصطلاحی با عنوان گشتاور جمعیتی داریم و به این معناست که واقعه‌ای که اتفاق می‌افتد ممکن است برای نسل بعدی هم تکرار شود. در دهه شصت میزان باروری بالا رفت و افزایش موالید داشتیم و پس از آن سیاست‌های جمعیتی باعث کاهش باروری شد اما همین دهه شصتی‌ها الان به سن ازدواج و باروری رسیده‌اند و الان گشتاور نسل دهه شصت است که موالید را زیاد کرده است. اگر نسل دهه شصت از دور باروری خارج شوند و سیاست‌های افزایش موالید را ادامه ندهیم یا این سیاست‌ها مؤثر نباشند احتمال پایین آمدن باروری وجود دارد. درواقع، تعداد متوسط فرزندان خانواده‌ها زیاد نشده بلکه تعداد همسرداران زیاد شده است. البته، تا حدودی هم تولد فرزندان دوم خانواده در حال افزایش است اما بحث اصلی همان گشتاور جمعیتی است.

تا حدودی تعداد به دنیا آمدن فرزندان دوم خانواده در حال افزایش است
عضو هیأت علمی دانشگاه تهران در رابطه با آمار تولد فرزندان دوم بیان داشت: آمارگیری خاصی در مورد افزایش فرزندان دوم صورت نگرفته است؛ چون ثبت‌ احوال در زمان صدور شناسنامه از این‌که فرزند چندم خانواده است، سؤال نمی‌کند. اما مطالعات موردی ما نشان می‌دهد تا حدودی تعداد به‌دنیا آمدن فرزندان دوم خانواده نیز در حال افزایش است. 

به گزارش مهرخانه، با توجه به تأکیدات کارشناسان جمعیتی افزایش باروری و رسیدن به سطح جانشینی، تا حد زیادی مرهون گشتاور جمعیتی و فرزندآوری متولدین دهه شصت است. درحقیقت با خروج دهه شصتی‌ها از سن فرزندآوری، و در صورت بی‌توجهی به سیاست‌های تسهیل فرزندآوری برای خانواده‌ها ممکن است در آینده مجدد با کاهش باروری مواجه شویم. امری که نیاز است مورد توجه برنامه‌ریزان قرار گیرد.
كد خبر تصويري:8500
منبع خبر :مهرخانه
تاريخ خبر:1396/10/11